۱-۱ اهمّیّت علم و تعلیم

از آثار حضرت بهاءالله:

۱- «طراز ششم، دانائی از نعمت‌های بزرگ الهی است تحصیل آن بر كل لازم این صنایع مشهوده و اسباب موجوده از نتائج علم و حكمت اوست كه از قلم اعلی در زبر و الواح نازل شده. قلم اعلی آن قلمی است كه لئالی حكمت و بیان و صنایع امكان از خزانه او ظاهر و هویدا.» (مجموعه‌ای از الواح جمال اقدس ابهی كه بعد از كتاب اقدس نازل شده، چاپ آلمان، ص۲۱)

۲- «علم بمنزله جناح است از برای وجود و مرقاتست از برای صعود تحصیلش بر كل لازم و لكن علومی كه اهل ارض از آن منتفع شوند نه علومی كه بحرف ابتداء شود و بحرف منتهی گردد صاحبان علوم و صنایع را حق عظیم است بر اهل عالم ... فی الحقیقه كنز حقیقی از برای انسان علم اوست و اوست علت عزت و نعمت و فرح و نشاط و بهجت و انبساط كذلك نطق لسان العظمة فی هذا السجن العظیم.» (مجموعه‌ای از الواح جمال اقدس ابهی كه بعد از كتاب اقدس نازل شده، چاپ آلمان، ص۲۸)

از مكاتیب و خطابات حضرت عبدالبهاء:

۳- «در ترقّیات عصریه بكوشید و در مدنیت مقدّسه جهد بلیغ و سعی شدید نمائید(۱)... و همچنین ترویج صنایع و اكتشاف منابع و توسیع دائره تجارت و صناعت و ترتیب آداب مدنیت و تزیین مملكت و اطاعت و انقیاد تام بحكومت و اجتناب از رواج مفسدت.» (منتخباتی از آثار مباركه درباره تعلیم و تربیت، مؤسسه ملّی مطبوعات امری، ۱۲۶ بدیع، ص۱۱۸)

۴- «حال نیز در نهایت تأكید رجا از احبای الهی می‌نمایم كه بقدر امكان بكوشند و در توسیع دائره تعلیم آنچه بیشتر كوشند خوشتر و شیرین تر گردد. حتی احبای الهی چه صغیر و چه كبیر چه ذكور و چه اناث هر یك بقدر امكان در تحصیل علوم و معارف و فنون متعارف چه روحانی چه امكانی بكوشند.» (منتخباتی از آثار مباركه درباره تعلیم و تربیت، مؤسّسه ملّی مطبوعات امری، ۱۲۶ بدیع، ص۶۵)

۵- جمیع مواهب اساسا الهی است ولی هیچ موهبتی با قوه فكر و تمعن و تفحص و تفرس كه عطیه ایست جاودانی و اثمار آن سبب مسرت ابدیست برابری ننماید، و انسان همواره از این اثمار متنعم گردد. دیگر عنایات ربانی موقت است ولی این فضل و عطا سرمدی است. حتی سلطنت و اقتدار محدود است و محو و زائل گردد ولی این ملك و پادشاهی را كسی غصب ننماید و معدوم نسازد. خلاصه آنكه این موهبت ابدیست، عنایت ربانی است و اعظم عطیه پروردگار به عالم انسانی است لذا باید سعی بلیغ در كسب علوم و فنون نمائید هرچه بیشتر در این خصوص ترقّی نمائید به مراتب عالیتری از درك مقصد و منظور الهی واصل گردید. انسان عالِم اهل نظر و بصیرت است و شخص جاهل و غافل كور و نابینا است. عقل متفكر هوشیار و آگاه و زنده است و عقل سخت و بی مبالاة ناشنوا و مرده است. انسان دانشمند مؤشر و نمایانگر حقیقی عالم بشریت است زیرا از طریق فكر و منطق و تفحص و تمعن از آنچه به عالم انسانی ارتباط دارد اطّلاع یابد از مقام و منزلت و اوضاع و احوال و وقایع عالم بشری آگاه شود. عالم سیاست و معضلات اجتماع را مطالعه نماید و تار و پود مدنیت نوع انسان را بسازد. فی الحقیقه علم بمثابه آینه است كه در آن اشكال و تصاویر نامتناهی از اشیاء موجوده منعكس و ظاهر گردد و پایه و بنیان هر تقدم و پیشرفت فردی و ملّی است و بدون قوه تفكر و تفحص ترقّی و تعالی غیرممكن و محال است. لذا در جستجوی علم و دانش جهد و كوشش نما و برای وصول بآنچه در قدرت این فضل و عطیه شگفت انگیز نهفته است سعی بلیغ مبذول فرما. (ترجمه مضمون بیان مبارك) (از خطابه مبارك در آمریكا به تاریخ ۲۳ آپریل ۱۹۱۲)

قسمتی از مكتوب حضرت ولیّ‌امرالله بقلم منشی مبارك:

۶- «... حضرت بهاءالله تعلیم و تربیت را یكی از عوامل اساسیه مدنیت حقیقی دانسته‌اند. و برای اینكه تعلیم و تربیت مناسب و لایق و پرنتیجه و ثمر باشد باید شامل و كامل باشد و نه تنها جنبه جسمانی و فكری انسان بلكه جنبه‌های روحانی و اخلاقی را نیز در بر گیرد.» (ترجمه) (مكتوب مورخ ۹ جولای ۱۹۳۱ خطاب به یكی از یاران)

۱-۲ صفات و مشخصات عالم حقیقی

از آثار حضرت بهاءالله:

۷- «طوبی لكم یا معشر العلماء فی البهاء تاالله انتم امواج البحر الاعظم و انجم سماء الفضل و الویة النصر بین السموات و الارضین. انتم مطالع الاستقامة بین البریة و مشارق البیان لمن فی الامكان.» (كتاب مستطاب اقدس، آیه ۱۷۳، ص۱۶۴)

۸- «حضرت موجود می‌فرماید حكیم دانا و عالم بینا دو بصرند از برای هیكل عالم انشاءالله ارض از این دو عطیه كبری محروم نماند و ممنوع نشود.» (لوح مقصود، مجموعه‌ای از الواح جمال اقدس ابهی كه بعد از كتاب اقدس نازل شده، چاپ آلمان، ص۱۰۴)

۹- «اعلم ان العالم من اعترف بظهوری و شرب من بحر علمی و طار فی هواء حبی و نبذ ماسوائی و اخذ ما نزل من ملكوت بیانی البدیع. انه بمنزلة البصر للبشر و روح الحیوان لجسد الامكان تعالی الرحمن الذی عرفه و اقامه علی خدمة امره العزیز العظیم. یصلی علیه الملأ الأعلی و اهل سرادق الكبریاء و الذین شربوا رحیقی المختوم باسمی القوی القدیر.» (لوح برهان، مجموعه‌ای از الواح جمال اقدس ابهی كه بعد از كتاب اقدس نازل شده، چاپ آلمان، ص۱۲۷)

۱۰- «حال ملاحظه فرمائید اگر كسی در یوم ظهور حق ادراك فیض لقاء و معرفت مظاهر حق را ننماید آیا صدق عالم بر او می‌شود اگر چه هزار سنه تحصیل كرده باشد و جمیع علوم محدوده ظاهریه را اخذ نموده باشد و این بالبدیهه معلوم است كه تصدیق علم در حق او نمی‌شود. ولكن اگر نفسی حرفی از علم ندیده باشد و باین شرافت كبری فائز شود البتّه او از علمای ربانی محسوب است زیرا بغایت قصوای علم و نهایت و منتهای آن فائز گشته.» (كتاب ایقان، مطبعة الموسوعات بباب الشعریة بمصر، سال ۱۹۰۰ م، ص ۱۲۱-۱۲۲)

از آثار حضرت عبدالبهاء

۱۱- «و كذلك مشاهیر علمای نحاریر كه بفضائل علمیه و خصائل حمیده موصوف و بعروة الوثقای تقی متشبث و بذیل هدی متوسل و متمسك و مرآت تخیلاتشان بصور معانی كلّیه مرتسم و زجاجه تصوراتشان از شمس معارف عمومیه مقتبس و در ایّام و لیالی بتدقیق و تحقیق علوم نافعه مشغول و بتربیت و تعلیم انفس مستعده متعلمه مألوف. البتّه در مذاق عرفانشان گنج باد آورد خسروان بقطره از زلال معارف و بیان برابری نكند و قناطیر مقنطره ذهب و فضه با حل مسئله از مسائل غامضه مقابلی ننماید. لذائذ امور خارجه را چون ملاعب صبیان انگارند و كلفت زخارف زائده را لائق دونان و جاهلان شمرند. چون طیور شكور بحبوب چندی قناعت نموده نغمات حكمت و معارفشان حیرت بخش مدارك و شعور اجله فضلای امم آفاق گردد...»

...عزت و سعادت و بزرگواری و منقبت و تلذذ و راحت انسان در ثروت ذاتیه خود نبوده بلكه در علو فطرت و سمو همت و وسعت معلومات و حل مشكلاتست...

ولكن پروردگار عالمیان از برای هر شییء علائم و آثاری خلق فرموده و محك و امتحانی مقرّر داشته. عالم ربانیرا كمالات معنویه و ظاهریه لازم و حسن اخلاق و نورانیت فطرت و صدق نیت و فطانت و ذكاوت و فراست و نهی و عقل و حجی و زهد و تقوای حقیقی و خشیة الله قلبی واجب. والا شمع بی نور هرچند بلند و قطور باشد حكم اعجاز نخل خاویه و خشب مسنده داشته...

در روایت صحیحه وارد «و اما من كان من العلماء صائنا لنفسه حافظا لدینه و مخالفا لهواه و مطیعا لأمر مولاه فللعوام ان یقلدوه» (رساله مدنیه، چاپ چهارم، لانگهاین – آلمان، ۱۹۸۴ ص ۲۷-۲۸ ، ۳۰، ۴۱)

قسمتی از مراسلات حضرت ولیّ‌امرالله بقلم منشی مبارك:

۱۲- در ارتباط با این سؤال كه آیا بهائیان باید با علوم و معارف مختلفه آشنائی یابند، حضرت ولیّ‌امرالله فرمودند مرقوم گردد كه حضرت بهاءالله و حضرت عبدالبهاء ارج و مقام عظیمی را برای صاحبان علم و فرهنگ معیّن فرموده‌اند و حضرت بهاءالله در یكی از الواح احترام اینگونه نفوس را بر اهل بها واجب دانسته‌اند. بعلاوه آشنائی با علوم و معارف مختلفه بدون شك موجب وسعت نظر و فكر می‌گردد و باعث می‌شود به اهمّیّت نهضت بهائی بیشتر واقف گشته مبادی آن را بهتر درك نمائیم (ترجمه) (مكتوب مورخ ۱۴ دسامبر ۱۹۲۴ خطاب به یكی از یاران)

۱۳- امر الهی به فضلاء و محقّقین بیشتری نیازمند است. نفوسی كه نه تنها بامر الله متمسك و معتقدند و مشتاقند آنرا با دیگران در میان گذارند، بلكه افرادی كه عمیقا با تعالیم و مبادی الهی و مفاد آن آشنائی داشته و می‌توانند آنرا با افكار رایج و مشكلات مردم جهان مرتبط نمایند (ترجمه) (مكتوب مورخ ۲۱ اكتبر ۱۹۴۳ خطاب به یكی از یاران)

۱-۳ حوزه و دامنه تحقیق و تتبع بهائی

از دستخط دارالانشاء بیت العدل اعظم:

۱۴- در این مرحله ابتدائی از بسط و توسعه امر الله ارائه تعریفی بسیار محدود از اصطلاح «تحقیقات بهائی» مفید و موثر نخواهد بود. در یكی از پیامهائی كه اخیرا از طرف بیت العدل اعظم خطاب به یكی از انجمن‌های معارف بهائی ارسال گردیده ذكر گردیده است:

بیت العدل اعظم توصیه می‌نمایند سعی ننمائید بنحوی بسیار دقیق شكل و نحوه تحقیقات بهائی و یا روشی را كه محقّقین بهائی باید اتخاذ نمایند مشخص سازید. بلكه در آن انجمن باید سعی نمائید روش و سبك‌های مختلف را تشویق و ترویج نمائید. بدون شك بعضی از یاران ترجیح می‌دهند بطور فردی كار كنند و برخی مایلند با دیگر افراد كه تمایلات مشابهی دارند مشورت و تشریك مساعی نمایند. هدف شما باید ایجاد محیطی از احترام متقابل و تحمل و بردباری باشد تا دانشمندانی را كه در زمینه الهیات تحقیق می‌نمایند و فضلائی را كه مایلند بینش تعالیم الهیّه را با افكار معاصر در زمینه‌های علوم و فنون مرتبط نمایند همه را در بر گیرد.

از طرفی دیگر اینگونه تنوع باید در مساعی فضلا و محقّقین بهائی ملاحظه شود. اقدامات آنان باید هم تمایلات و تخصّصات آنها را در بر گیرد و هم احتیاجات امر الله را برآورده نماید. جریان حوادث عالم و رواج افكار و نظریّات جدید و توسعه فعّالیّت‌های تبلغی كلا زمینه‌های جالب و مفیدی را مشخص می‌سازند كه می‌توانند مطمح نظر محقّقین بهائی قرار گیرند. همچنین توسعه اقدامات جامعه بین‌المللی بهائی در ارتباط با مؤسّسات سازمان ملل متحد و دیگر سازمان‌های بین‌المللی، فرصت‌های ارزنده‌ای را از برای محقّقین بهائی بوجود می‌آورد تا مستقیما سهم بسزائی در افزایش اعتبار و نفوذ امرالهی و اعلان آن در سطح افراد برجسته و مستعد جامعه ایفا نمایند. جامعه بهائی كه بی وقفه و بطور مداوم از مرحله مجهولیت خارج می‌گردد با دشمنانی در داخل و خارج مواجه خواهد گردید كه هدف آنان ضر امر الله و تحریف مبادی آن است تا موجب گمراهی افراد علاقمند گشته و پیروان امر الهی را متزلزل نمایند. دانشمندان بهائی باید از طریق اقدامات مناسب در پیش بینی و مقابله با این وضع و با دفع اتّهامات وارده بر امر الهی، نقشی حیاتی در حفظ و حمایت آئین الهی ایفا نمایند.

بنابراین دامنه تحقیق و تتبع بهائی نباید نفوسی را كه در الهیات و اصول تاریخی امر مبارك تتبع می‌نمایند در برگیرد، بلكه باید نفوسی را كه مایلند تعالیم و مبادی بهائی را با رشته‌های علمی و حرفه‌ای و تخصّصی خود مرتبط سازند شامل شود، و همچنین به نفوسی كه از رتبه‌های علمی برخوردار نیستند ولی با مطالعه دقیق تعالیم الهیّه بینش و بصیرتی یافته‌اند كه مورد علاقه دیگران است نیز باید فرصت داده شود...

نظر بیت العدل اعظم آنست كه از استفاده اصطلاح «تحقیقات بهائی» و «محقّقین بهائی» بنحوی بسیار محدود خودداری نمایند زیرا فی الحقیقه موجب ایجاد حد فاصل بین نفوسی می‌گردد كه در این زمره محسوبند و افرادی كه مقبول نیستند. آنچه مسلم است اینگونه اصطلاحات نسبی است و چه بسا اقدام ارزنده یك محقّق بهائی در مقارنه با اقدامات افراد دیگری كه با وی در تماس می‌باشند چون با انجازات عظیم و قابل ملاحظه فضلای امر مقایسه شود از اهمّیّت كمتری برخوردار شود. هدف و مقصد بیت العدل اعظم ایجاد جامعه‌ایست كه یاران در آن مشوق یكدیگر باشند، قدر و منزلت انجازات را بدانند و جمیعا بدانند كه هر یك از مؤمنین به راه و روش خود سعی در فهم و درك عمیق‌تری از ظهور حضرت بهاءالله می‌نماید و كوشش می‌نماید در پیشبرد امر الله نقشی ایفا نماید (ترجمه) (دستخط مورخ ۱۹ اكتبر ۱۹۹۳ خطاب به یكی از یاران)

۱-۴ تمجید و تقدیر مطالعات علمی و تحقیقی

از آثار حضرت بهاءالله:

۱۵- «ثم احترموا العلماء بینكم الذین یفعلون ما علموا و یتبعون حدود الله و یحكمون بما حكم الله فی الكتاب فاعلموا بانهم سرج الهدایة بین السموات و الارضین ان الذین لن تجدوا للعلماء بینهم من شأن و لا من قدر اولئك غیروا نعمة الله علی انفسهم...» (منتخباتی از آثار حضرت بهاءالله، لجنه نشر آثار امری بلسان فارسی و عربی، آلمان، ۱۴۱ بدیع، ص ۸۹)

۱۶- «یا حزب الله علمای راشدین كه بهدایت عباد مشغولند و از وساوس نفس اماره مصون و محفوظ ایشان از انجم سماء عرفان نزد مقصود عالمیان محسوب احترام ایشان لازم ایشانند عیون جاریه و انجم مضیئه و اثمار سدره مباركه و آثار قدرت الهبه و بحور حكمت صمدانیه. طوبی لمن تمسك بهم انه من الفائزین فی كتاب الله رب العرش العظیم» (لوح دنیا، مجموعه‌ای از الواح جمال اقدس ابهی كه بعد از كتاب اقدس نازل شده، چاپ آلمان، ص۵۵)

۱۷- «ایاكم یا احبائی ان تنكروا فضل عبادی الحكماء الذین جعلهم الله مطالع اسمه الصانع بین العالمین. افرغوا جهدكم لیظهر منكم الصنائع و الامور التی بها ینتفع كل صغیر و كبیر. انا نتبرأ من كل جاهل ظن بان الحكمة هی التكلم بالهوی و الاعراض عن الله مولی الوری كما نسمع الیوم من بعض الغافلین.» (لوح حكمت، مجموعه‌ای از الواح جمال اقدس ابهی كه بعد از كتاب اقدس نازل شده، چاپ آلمان، ص۹۰)

از آثار و خطابات حضرت عبدالبهاء:

۱۸- «... دین الله مروج حقیقت و مؤسس علم و معرفت و مشوق بر دانائی و ممدن نوع انسانی و كاشف اسرار كائنات و منور آفاق است با وجود این چگونه معارضه بعلم نماید استغفرالله بلكه در نزد خدا علم افضل منقبت انسان و اشرف كمالات بشر است. معارضه بعلم جهل است و كاره علوم و فنون انسان نیست بلكه حیوان بی شعور. زیرا علم نور است حیات است سعادتست كمال است جمال است و سبب قربیت درگاه احدیتست شرف و منقبت عالم انسانیست و اعظم موهبت الهی. علم عین هدایت است و جهل حقیقت ضلالت.» (مفاوضات عبدالبهاء، مطبعه بریل در شهر لیدن، هلند، سال ۱۹۰۸م، ص۱۰۴)

۱۹- «اساس متین دین الله را اركان مبین مقرّر و مسلم است ركن اعظم علم و دانائیست و عقل و هوشیاری و اطّلاع بر حقائق كونیه و اسرار الهی لهذا ترویج علم و عرفان فرض و واجب بر هر یك از یارانست. پس باید آن انجمن رحمانی و آن محفل روحانی بتمام قوت در تربیت اطفال كوشند تا بآداب الهی و روش و سلوك بهائی از خوردسالی تربیت شوند و مانند نهال بمآء سلسال وصایا و نصایح جمال مبارک نشو و نما كنند.» (منتخباتی از مكاتیب حضرت عبدالبهاء، ویلمت، سال ۱۹۷۹، ص۱۲۳)

از توقیع مبارك حضرت ولیّ‌امرالله:

۲۰- «وظایف محافل روحانیه كه در بلدان شرق به تبشیر دین الله مشغولند در الواح مقدّسه مصرح و مثبوت: ...تأكید در امانت و دیانت است و صدق نیت و طیب طینت و نجات از قیود عالم طبیعت...تفنن و تدقیق در علوم و فنون عصریه است و حصر نظر در ترویج مصالح جمهور. تمعن و تفرس در الواح سماویه است و تطبیق نصوص الهبه بحالات و اوضاع و شئون عالیه هیئت اجتماعیه. عدم مداخله در امور مشوشه احزاب است و عدم اعتنا و تعرض بمخاصّمات سیاسیه و منازعات مذهبیه و مبادی سقیمه اجتماعیه حالیه است.

صداقت و اطاعت قلبا و لسانا باحكام مشروعه دولت و حكومت است و احتراز از مسلك و افكار و آراء مقلدین و متجددین. احترام و توقیر و تمجید و پیروی ارباب هنر و صنعت است و تكریم و تعزیز صاحبان علوم و معارف. حریت وجدان است و عدم تنقید و تعرض بعقائد و رسوم و عادات افراد و اقوام و ملل.» (توقیع ۳۰ ژانویه ۱۹۲۶ خطاب به اعضای محافل مجلله روحانیه در كشور مقدس ایران، توقیعات مباركه ۱۹۲۲-۱۹۲۶، جلد ۱، مؤسسه ملّی مطبوعات امری، ۱۲۹ بدیع، ص ۲۷۲-۲۷۱)

منابع:

(۱) این قسمت از بیان مبارك از پژوهشنامه سال۲، شماره۲، ص۴ نقل گردیده است.